Chỉ cách sống lâu hơn, ít ốm đau hơn, gặp sự cố thì cấp cứu thế nào. Chỉ cách bớt mất tiền oan, việc gì dễ khiến người ta bị lừa hay vướng vào kiện tụng. Hướng dẫn lúc mất việc, hết tiền thì có thể nhận trợ cấp gì; mở quán, mở công ty, làm trang web cần làm những thủ tục nào. Bàn cả chuyện yêu đương, kết hôn, sinh con, xuất ngoại và học nghề. Các nội dung thể chế như luật pháp, bảo hiểm y tế, an sinh xã hội được viết theo quy định hiện hành tại Trung Quốc đại lục.
650 lời khuyên, mỗi điều đều ghi rõ phải bỏ ra cái gì, đổi lại được gì, bằng chứng vững chắc đến mức nào; nguồn trích dẫn chỉ lấy từ bài báo khoa học trên tạp chí chuyên ngành và văn bản chính thức của cơ quan nhà nước.
Không cần làm theo tất cả: Đây là danh sách gợi ý sắp xếp theo tỷ lệ hiệu suất trên chi phí (P/P - Price/Performance), không phải danh sách việc bắt buộc phải làm — chọn làm được 1–2 điều là đã có giá trị, bản thân tác giả cũng chưa làm được phần lớn trong số đó.
Skill trợ lý AI hỗ trợ Claude Code và Codex. Cài xong có thể hỏi thẳng như "Có nên ký bảo lãnh cho bạn vay tiền không?", AI sẽ tra cứu các điều mục trong sách trước rồi mới trả lời, kèm trích dẫn rõ ở mục nào chương nào.
| Tải về | |
| Tra cứu | |
| Bài viết dài |
Kết hôn có lợi không · Danh mục trang thiết bị khẩn cấp gia đình · Gặp người lạ gặp nạn có nên dừng lại giúp · Làm nền tảng web cần xin những giấy phép nào · Đồng hồ sinh học và làm ca đêm · Làm gì trước tiên sau khi bị sa thải · Những việc cần làm trước và sau khi sinh con · Làm gì ngay sau khi phát hiện bệnh mạn tính |
| Ngôn ngữ khác |
English · Русский · Español · Português (bản dịch do dlgrv duy trì tại kho lưu trữ) |
| Công cụ phái sinh |
howtolivebetter.net do littleben phát triển: danh sách việc cần làm, đánh dấu đã hoàn thành, lưu mục yêu thích |
Các bản dịch ngôn ngữ khác và công cụ phái sinh do người khác duy trì, nội dung có thể cập nhật chậm hơn, bản gốc tiếng Trung trong kho lưu trữ này là chuẩn nhất.
| Câu hỏi | Xem ở đâu |
|---|---|
| Có những việc nào gần như không tốn tiền mà giảm rõ rệt nguy cơ chết sớm? | 1. Đừng chết sớm |
| Hút thuốc, uống rượu, ngồi nhiều, thức đêm làm giảm bao nhiêu tuổi thọ; cai thuốc, cai rượu cụ thể thế nào; chọn và dùng dầu ăn gia đình ra sao? | 2. Đừng chết dần chết mòn |
| Mỗi ngày đều thiếu năng lượng, liên tục bị ngắt quãng, cải thiện thế nào? | 3. Đừng lãng phí sức lực |
| Thời gian trôi đi đâu mất, làm sao bớt làm những việc vô ích, trị tính trì hoãn thế nào? | 4. Đừng lãng phí thời gian |
| Tiền tích cóp nên để ở đâu để không bị lãi suất, phí dịch vụ và các chiêu trò lừa đảo bào mòn? | 5. Đừng lãng phí tiền bạc |
| Những thực phẩm chức năng, gói khám sức khỏe tổng quát, "thuế IQ" nào có thể bỏ qua không cần mua? | 6. Danh sách những điều không nên làm |
| Khi thất nghiệp, bị nợ lương, trong túi không còn tiền thì nhận trợ cấp ở đâu, tìm ai giúp đỡ? | 7. Sống sao khi không có tiền |
| Tiền sính lễ, nhà mua trước hôn nhân, tiền chuyển khoản lớn khi yêu nhau thuộc về ai; khi bị tố giác hoặc bị vu khống thì bước đầu tiên làm gì; tự mình gây chuyện rồi chủ động thú nhận thì được giảm án bao nhiêu; sau sự việc có đòi bồi thường được không? | 8. An toàn pháp lý và tài sản |
| Những việc "làm thêm" hay chuyện tiện tay nào dễ biến người bình thường thành bị cáo hình sự? | 9. Lằn ranh đỏ pháp lý người thường dễ vướng phải |
| Tán tỉnh nên mở rộng đối tượng hay chỉ theo đuổi một người; yêu xa có thành không; đi đăng ký kết hôn cần mang những gì? | 10. Yêu đương và kết hôn có lợi không |
| Lập trình viên viết loại mã nào, nhận loại dự án nào có thể bị phạt tù? | 11. Lằn ranh đỏ lập trình viên và dân công nghệ dễ vướng |
| Vay tiền mở quán, lập công ty thì điều gì quan trọng nhất cần nghĩ thông trước tiên? | 12. Khởi nghiệp và kinh doanh |
| Có người ngã quỵ ngừng thở, chảy máu ồ ạt, cháy nhà, lạc đường, trước tiên phải làm gì? | 13. Tình huống khẩn cấp: Làm gì trước tiên |
| Tài khoản bị hack, mất điện thoại, bước đầu tiên làm gì? | 14. An toàn tài khoản và thông tin |
| Bị trừ tiền cọc, chủ nhà đuổi người, công ty cho thuê căn hộ vỡ nợ thì làm sao; muốn về quê sống có được mua đất nông thôn không? | 15. Thuê nhà và mua nhà |
| Sau khi phát hiện bệnh mạn tính, quản lý lâu dài ra sao để bớt tốn kém? | 16. Sống chung với bệnh mạn tính |
| Chuyện giám hộ, di chúc và tiền bạc của người già trong nhà nên thu xếp trước thế nào? | 17. Nhà có người cao tuổi |
| Sinh con được hưởng trợ cấp gì, tốn bao nhiêu thời gian và tiền bạc? | 18. Nuôi con có lợi về mặt kinh tế không |
| Tiền làm thêm giờ, phép năm tính thế nào; bị sa thải được đền bù bao nhiêu; bị tai nạn lao động thì giám định và nhận tiền ra sao? | 19. Đi làm, nghỉ việc và tai nạn lao động |
| Trẻ sơ sinh vừa chào đời, vài việc quan trọng nhất là gì? | 20. Chăm sóc trẻ sơ sinh |
| Quốc gia nào hiện không nên đến, xảy ra chuyện thì đại sứ quán hỗ trợ đến mức nào? | 21. Xuất ngoại, du lịch và an toàn ở nước ngoài |
| Đi hát karaoke, tiệm net, phòng thoát hiểm (escape room) làm sao để an toàn; khi căng thẳng làm gì có hiệu quả nhất? | 22. Thư giãn: Điểm vui chơi và giải tỏa căng thẳng |
| Học hàn xì, học tiếng Anh, thi chứng chỉ, cái nào thực sự sinh lời; học thế nào để tiết kiệm thời gian; xét danh hiệu nghề nghiệp từ đâu, có đáng không? | 23. Học kỹ năng gì sinh lời |
| Cùng một bệnh khám ở trạm y tế cơ sở và bệnh viện tuyến trên chênh lệch bao nhiêu tiền; khi bị thương rất nặng thì xếp hàng lấy số hay đến thẳng bàn phân loại cấp cứu; điều trị xong có nên làm giám định thương tật, xin cấp giấy chứng nhận khuyết tật không? | 24. Đi khám bệnh: Bớt tốn tiền, bớt đi đường vòng |
| Người thân qua đời, ngay lúc đó làm gì trước, khoản tiền nào có thể rút lại, khoản phí nào không phải đóng? | 25. Lo hậu sự cho người thân |
| Làm trang web hay nền tảng thu tiền, cần giấy phép gì, máy chủ đặt ở đâu? | 26. Xây dựng trang web hoặc nền tảng |
| Mang thai, sắp sinh thì khi nào làm gì, trước khi xuất viện phải làm những giấy tờ nào? | 27. Mang thai và sinh nở |
| Muốn giảm cân, muốn đẹp hơn, cách làm nào sẽ tàn phá cơ thể? | 28. Đừng vì ngoại hình mà hủy hoại sức khỏe |
| Người thân mất, bị sa thải, nhận kết quả chẩn đoán bệnh nặng: vài tháng đầu việc gì là quan trọng nhất? | 29. Vượt qua cú sốc lớn |
| Trẻ đến tuổi đi học, những vấn đề thể chất và tâm lý nào không thể chờ thi xong mới giải quyết? | 30. Trẻ ở độ tuổi đi học |
| Sau 18 tuổi ngoài đi học và đi làm thuê thì còn những con đường nào, điều kiện từng đường ra sao? | 31. Những ngã rẽ sau tuổi 18 |
| Du học nước ngoài: tư cách visa thế nào mới không bị gián đoạn, bằng cấp về nước có được công nhận không? | 32. Du học nước ngoài: Tư cách lưu trú, làm thêm, bảo hiểm và công nhận văn bằng |
| Bản thân hoặc người nhà bị khuyết tật thì sống tiếp thế nào: phòng biến chứng gì trước, xin được trợ cấp nào, đi học, đi làm và quyền giám hộ xử lý ra sao? | 33. Sống chung với khuyết tật |
| Thuốc cảm, thuốc hạ sốt, thuốc dạ dày tự mua về uống, những loại nào không được uống chung; trẻ em, phụ nữ có thai và người già phải tránh loại nào? | 34. Dùng thuốc gia đình an toàn |
- Không cần làm theo tất cả: Đây là danh mục các lựa chọn được xếp theo tỷ lệ hiệu suất trên chi phí, không phải danh sách bài tập bắt buộc. Chỉ cần chọn làm 1–2 điều là đã có ích, phần còn lại cứ để đó khi cần thì tra lại. Lời nhận xét "nói thì dễ làm mới khó" là hoàn toàn chính xác — bản thân tác giả cũng chưa làm được phần lớn trong số này, ghi chép lại là để lúc cần biết tìm ở đâu. Muốn chọn việc ít tốn sức nhất, hãy xem mục "Chỉ muốn xem điều đáng làm nhất" bên dưới.
- Muốn để AI tra cứu giúp bạn: Trong kho lưu trữ có sẵn một kỹ năng (skill) trợ lý tiếng Trung (skills/life-decision-guide), hỗ trợ cả Claude Code lẫn Codex. Cài xong hỏi thẳng như "Có nên ký bảo lãnh cho bạn không", "Đi làm mất 2 tiếng mỗi ngày có đáng không". AI sẽ tự tra các mục liên quan trong sách trước, tính toán và trả lời kèm dẫn chứng rõ mục nào chương nào. Không tra được thì nói không tra được, tuyệt đối không bịa số liệu. Xem hướng dẫn cài đặt tại thư mục đó.
- Muốn lọc theo điều kiện: Mở trang tra cứu trực tuyến, có thể lọc theo từ khóa, chương mục, cấp độ bằng chứng, hoặc lọc theo 3 tiêu chí: "Có tốn tiền không, tốn bao nhiêu thời gian, có cần nghị lực không". Nhiều điều kiện có thể kết hợp với nhau. Dữ liệu trên trang được đọc trực tiếp từ thư mục
book/, nội dung trong sách cập nhật thì trang web tự động cập nhật theo. - Các điều mục có liên kết chéo với nhau (dạng như "xem Mục 17 Chương 8"): Trên trang tra cứu, liên kết này có gạch chân nét đứt. Nhấp vào sẽ hiển thị ngay tiêu đề và phần "Nói dễ hiểu" của điều mục được trỏ tới. Muốn chuyển hẳn tới điều đó, nhấn "Nhảy tới". Nếu điều mục đó đang bị bộ lọc ẩn đi, trang sẽ tự động xóa bộ lọc. Đọc trực tiếp trên GitHub thì không nhấp nhảy được, nhưng sau mỗi câu dẫn đều ghi rõ tên điều mục (như "xem Mục 18 (Vay tiền viết rõ giấy vay)"). Không cần mở sang cũng biết đang nói về việc gì.
- Muốn đọc theo thứ tự: Các điều mục trong mỗi chương được xếp theo thứ tự tỷ lệ hiệu suất giảm dần, bạn chỉ cần đọc từ vài điều đầu tiên của mỗi chương là được.
- Muốn xem ngoại tuyến hoặc gửi cho người khác: Tải File HTML ngoại tuyến đơn lẻ, toàn bộ cuốn sách cùng tính năng tra cứu, lọc nội dung đều gói gọn trong một file duy nhất, nhấp đúp là mở, không cần máy chủ, không cần mạng internet, gửi qua ứng dụng nhắn tin rất tiện.
- Muốn in ra giấy hoặc đọc trên điện thoại: Tải bản PDF, dàn trang khổ A4 hơn 200 trang, có số trang mục lục và bookmark, mỗi chương bắt đầu ở một trang mới.
- Muốn đọc trên máy đọc sách Kindle: Tải bản EPUB, dùng Send to Kindle gửi vào máy là đọc được.
- Cả 3 định dạng trên đều được tự động tạo lại mỗi khi nội dung sách cập nhật, liên kết tải về cố định không đổi; bản bạn đã tải về lưu máy sẽ không tự cập nhật, muốn xem mới nhất hãy vào trang trực tuyến.
- Không hiểu những con số thống kê: Mỗi điều mục đều có một dòng "Nói dễ hiểu". Dòng này dịch các cách viết học thuật trong mục "Lợi ích" thành cách nói đời thường như "Nguy cơ tử vong cùng kỳ giảm khoảng 20%", "Bị tạm giữ mấy ngày, phạt bao nhiêu tiền". Dòng này chỉ diễn đạt lại nội dung đã có trong mục "Lợi ích", không tự thêm số mới. Bạn chỉ cần đọc dòng này là đủ để ra quyết định. Mục "Lợi ích" vẫn giữ nguyên đầy đủ số liệu gốc để bạn tự kiểm chứng khi cần.
- Chỉ muốn xem những kết luận chắc chắn nhất: Trên trang tra cứu, tích chọn cấp độ bằng chứng A, chỉ giữ lại 428 điều có số liệu cụ thể đến từ các phân tích gộp (meta-analysis) hoặc thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn.
- Chỉ muốn xem những điều đáng làm nhất: Tích chọn tỷ lệ hiệu suất "Cực cao", lọc ra 111 điều mục vừa không tốn tiền, không tốn thời gian, không cần nghị lực mà lợi ích lại thuộc mức lớn nhất. Kết hợp thêm bộ lọc "Đổi lại được gì" sẽ ra danh sách ưu tiên theo từng phương diện.
- Thấy tiêu đề chương bắt đầu bằng "Đừng..." không cần lo lắng: Tiêu đề chương nói về kết quả mà chương đó muốn ngăn ngừa (Đừng chết sớm, Đừng lãng phí thời gian), không có nghĩa là mọi điều mục bên dưới đều cấm bạn làm gì đó. Hành động cụ thể cần làm nằm ở tiêu đề của từng điều mục, luôn bắt đầu bằng động từ, nói rõ là "Nên làm gì" hay "Tránh làm gì". Trong cùng một chương có cả hai loại: Chương 4 vừa có "Viết rõ 'dự định làm' thành 'mấy giờ, ở đâu, gặp chuyện gì thì làm gì'", vừa có "Không xem TV và tin tức chạy chữ liên tục". Cứ đọc theo tiêu đề điều mục, không cần áp đặt giọng điệu của tiêu đề chương.
Mỗi lời khuyên được trình bày theo cấu trúc như sau:
### 5. Đổi muối ăn trong nhà sang muối giảm natri (muối kali)
- Chi phí: Một túi đắt hơn muối thường vài tệ (vài nghìn đồng). Tiện tay đổi khi đi mua, không tốn thêm thời gian. Vị gần như không đổi.
- Nói dễ hiểu: Người từng bị đột quỵ hoặc người trên 60 tuổi có tăng huyết áp, nếu đổi muối ăn sang muối giảm natri thì trong 5 năm, tỷ lệ tử vong giảm khoảng 12%, nguy cơ đột quỵ giảm khoảng 14%.
- Lợi ích: Một thử nghiệm ngẫu nhiên chia 2 nhóm thực hiện tại vùng nông thôn Trung Quốc trên 20.995 người (tất cả là người từng bị đột quỵ hoặc bệnh nhân tăng huyết áp từ 60 tuổi trở lên), theo dõi trong 4,74 năm. Kết quả: Nhóm dùng muối giảm natri so với nhóm dùng muối thường có nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 12% (RR 0.88). Nguy cơ đột quỵ thấp hơn khoảng 14% (RR 0.86). Biến cố tim mạch chính thấp hơn khoảng 13% (RR 0.87).
- Cấp độ bằng chứng: A
- Nguồn: Neal B và cộng sự (2021). Effect of Salt Substitution on Cardiovascular Events and Death. NEJM. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2105675
- Ghi chú: Có tranh cãi. Đối tượng thử nghiệm là người cao tuổi có nguy cơ cao, người trẻ khỏe mạnh đổi muối thì lợi ích thu được nhỏ hơn nhiều. Người suy giảm chức năng thận hoặc đang dùng thuốc giữ kali cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đổi muối.Đa số người đọc không cần triển khai máy chủ: Trang tra cứu trực tuyến có sẵn, muốn xem offline thì tải file HTML ngoại tuyến đơn lẻ, nhấp đúp là chạy.
Nếu thực sự muốn chạy trên máy tính hoặc máy chủ cá nhân:
git clone https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter.git
cd HowToLiveBetter
python -m http.server 8000Sau đó mở trình duyệt truy cập http://localhost:8000/. Trang tra cứu hoàn toàn tĩnh, README.md và thư mục book/ chính là dữ liệu, không có backend, không có cơ sở dữ liệu, không cần cài đặt dependencies; đưa toàn bộ thư mục lên bất kỳ máy chủ tĩnh nào (Nginx, GitHub Pages, Object Storage) đều chạy tốt. Lưu ý file index.html bắt buộc phải mở qua giao thức http, nhấp đúp trực tiếp mở file trên máy sẽ bị trang trắng do cơ chế bảo mật của trình duyệt chặn đọc file cục bộ — trường hợp đó hãy dùng bản HTML ngoại tuyến đơn lẻ nói trên.
Nếu muốn tự build 3 định dạng điện tử (bình thường không cần vì mục Release đã tự tạo):
cd tools/epub && npm ci && npm run build # EPUB
node tools/offline/build.mjs # File HTML ngoại tuyến đơn lẻ
node tools/pdf/build.mjs # PDF, cần thêm pandoc ≥ 3.1 và typst ≥ 0.13Thành phẩm xuất ra nằm trong thư mục dist/.
Cuốn sách này muốn giúp bạn giữ lại không chỉ là tuổi thọ, mà là 4 điều:
- Tuổi thọ: Sống lâu hơn, giảm bớt việc qua đời vì những nguyên nhân hoàn toàn có thể phòng tránh được.
- Thời gian và sức lực: Thời gian sống không phung phí vào những việc không có hồi đáp, bớt tiêu hao vô ích sự tập trung và thể lực mỗi ngày.
- Tiền bạc: Bớt tiêu tiền oan, dành tiền cho những nơi có lợi ích chắc chắn.
- Tự do cá nhân: Không vì thiếu hiểu biết về một lằn ranh đỏ pháp luật mà tự đưa mình vào nhà tạm giữ hay trại tạm giam.
Mỗi lời khuyên đều trả lời 2 câu hỏi: Phải đánh đổi cái gì (tiền bạc / thời gian / sức lực / nghị lực), đổi lại được cái gì (thay đổi tỷ lệ tử vong chung / giảm nguyên nhân tử vong cụ thể / tiết kiệm thời gian và sức lực / tiết kiệm tiền bạc / bảo đảm quyền lợi và tự do cá nhân). Các điều mục được sắp xếp theo tỷ lệ hiệu suất, không chia theo thể loại: những việc gần như không tốn chi phí mà mang lại lợi ích lớn sẽ được xếp lên đầu tiên.
Lợi ích của một lời khuyên hướng tới ai được chia thành các cấp. Theo mức độ "khả năng lợi ích này quay lại với chính bạn trong tương lai" từ cao xuống thấp: ① Chính bạn; ② Vợ/chồng và người thân trực hệ (cha mẹ, con cái, ông bà nội ngoại, cháu nội ngoại); ③ Bạn bè, đồng nghiệp và họ hàng khác — mối quan hệ tương hỗ, giúp đỡ hôm nay tương lai có thể nhận lại; ④ Người lạ — mức thấp nhất nhưng không phải bằng không: xác suất được đền đáp nhỏ, hơn nữa bạn không rõ tính cách đối phương, có rủi ro bị ăn vạ, bị tố ngược, bị trả thù. Các cấp khác nhau không tính gộp, khi viết về cấp ④ sẽ nêu rõ cả mặt lợi ích lẫn mặt rủi ro.
Chương cấp cứu nên đọc theo góc nhìn này: Trong 38.227 ca ngừng tim ngoài bệnh viện tại Trung Quốc thì 79,2% xảy ra tại nhà, học ép tim lồng ngực trước hết là để cứu chính người thân trong nhà mình; các quy tắc như "thấy người đuối nước bản thân không biết bơi thì không nhảy xuống", "thấy ẩu đả không lao vào can bằng tay không" chính là quy tắc tự bảo vệ mình, ngăn bạn từ người đứng xem biến thành nạn nhân thứ hai. Đối với người lạ có ra tay hay không là do bạn tự cân nhắc, cuốn sách sẽ nêu rõ các điều khoản miễn trách nhiệm, động tác tự vệ và khía cạnh rủi ro, không biến nó thành lý do ép buộc bạn phải làm.
Các con số về tỷ lệ tử vong, số liệu thời gian sức lực, số tiền và hậu quả pháp lý được tính riêng theo từng phương diện, không quy đổi chéo cho nhau. 4 phương diện này tương ứng với 4 mục "Đổi lại được gì" trên trang tra cứu, không so sánh lớn nhỏ giữa các phương diện khác nhau.
Mỗi lời khuyên đều được đánh dấu cấp độ bằng chứng:
| Cấp | Ý nghĩa |
|---|---|
| A | Có số liệu cụ thể để đối soát, nguồn từ phân tích gộp (meta-analysis) kết hợp nhiều nghiên cứu, nghiên cứu đoàn hệ lớn theo dõi nhiều người trong nhiều năm, hoặc thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT), nêu rõ mức giảm cụ thể (HR, RR, tỷ lệ % giảm) |
| B | Có nghiên cứu ủng hộ nhưng không đưa ra được con số tuyệt đối chắc chắn; hoặc chỉ dựa trên mẫu nhỏ, nghiên cứu đơn lẻ |
| C | Kinh nghiệm của tác giả hoặc nhận thức chung được thừa nhận rộng rãi, không có tài liệu nghiên cứu trực tiếp |
Trong 650 điều toàn sách có 428 điều cấp A, 171 điều cấp B, 51 điều cấp C; ngoài ra có 65 điều được đánh dấu có tranh cãi, 3 chỗ đánh dấu TODO chờ kiểm chứng. Các điều cấp A/B có tranh cãi sẽ ghi rõ "Tranh cãi" và liệt kê bằng chứng phía phản bác. Mọi nguồn tài liệu chỉ trích dẫn văn bản gốc (bài báo tạp chí kèm link DOI hoặc PubMed, hoặc báo cáo chính thức của WHO/CDC/Tổng cục Thống kê...), không dẫn lại từ bài viết gián tiếp. Số liệu chưa chắc chắn được ghi "Chờ kiểm chứng".
Cấp A chỉ biểu thị "có con số cụ thể, nguồn tra cứu được", không khẳng định con số đó chắc chắn là quan hệ nhân quả tuyệt đối. Trong cấp A vừa có thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên, vừa có nghiên cứu quan sát thuần túy theo dõi mà không chia nhóm can thiệp; loại sau khó phân biệt được là do hành vi đó mang lại tác dụng hay do người làm hành vi đó vốn dĩ đã có nền tảng sức khỏe tốt hơn. Muốn biết loại nào hãy xem mục Lợi ích: nếu ghi "chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm" là loại trước, nếu ghi "chỉ theo dõi ghi nhận, không phân nhóm" là loại sau. Cấp A của các điều mục về luật pháp và chính sách có nghĩa là đã dẫn đúng nguyên văn điều luật hoặc văn bản quy định chính thức.
Phần trăm trong mục Lợi ích và phần Nói dễ hiểu phần lớn là mức giảm tương đối so với nhóm không làm, không phải là giảm tuyệt đối bao nhiêu người trên mỗi 100 người. Cùng mức giảm 12%, số người tử vong giảm được ở người già vốn có nguy cơ cao sẽ nhiều hơn rất nhiều so với người trẻ tuổi vốn có nguy cơ rất thấp. Vì vậy hãy xem trước phần Nói dễ hiểu đang áp dụng cho nhóm người nào, rồi mới xem đến con số phần trăm.
Cấp độ bằng chứng chỉ trả lời câu hỏi "con số này có đáng tin hay không", chứ không trả lời "việc này có đáng làm hay không". Vì vậy mỗi điều mục còn được gắn thêm 2 tiêu chí: Quy mô lợi ích (độ lớn của lợi ích) và Phương diện (thuộc loại lợi ích nào). Trang tra cứu kết hợp 2 tiêu chí này cùng 3 loại chi phí để tổng hợp thành mức tỷ lệ hiệu suất (P/P):
| Tiêu chí | Giá trị | Cách xác định |
|---|---|---|
| Phương diện | Đổi tuổi thọ / Đổi tiền / Đổi thời gian sức lực / Đổi tự do cá nhân | Xem điều mục này chủ yếu mang lại cái gì. Không so sánh giữa các phương diện khác nhau, "tỷ lệ tử vong chung giảm 12%" và "mỗi năm tiết kiệm 500 tệ" không cùng thước đo, không thể so bì cao thấp |
| Quy mô lợi ích | Lớn / Vừa / Nhỏ | Cố gắng bám sát mục "Lợi ích" của điều đó theo ranh giới định sẵn, không cảm tính: Đổi tuổi thọ xem giảm bao nhiêu % (≥20% là Lớn, 10–20% là Vừa, <10% hoặc chỉ đo chỉ số trung gian mà chưa đo kết quả cuối cùng là Nhỏ); Đổi tiền xem số tiền (hàng vạn tệ trở lên là Lớn, vài trăm đến vài nghìn là Vừa, vài chục tệ là Nhỏ); Đổi tự do cá nhân xem hậu quả (tránh trách nhiệm hình sự là Lớn, tránh tạm giữ hành chính là Vừa, tránh tranh chấp dân sự là Nhỏ); Đổi thời gian sức lực xem tiết kiệm được bao nhiêu (tiết kiệm hàng giờ mỗi ngày là Lớn, hàng giờ mỗi tuần là Vừa, chỉ tiết kiệm 1 lần là Nhỏ) |
| Tỷ lệ hiệu suất | Cực cao / Cao / Bình thường | Lợi ích lớn và cả 3 chi phí đều bằng 0 = Cực cao; Lợi ích lớn chi phí không cao, hoặc Lợi ích vừa chi phí bằng 0 = Cao; còn lại = Bình thường |
Trong 650 điều toàn sách có 111 điều Cực cao (17%), 294 điều Cao (45%), 245 điều Bình thường (38%). Mức ở giữa chiếm số lượng nhiều là có chủ ý: bản thân quy mô lợi ích bên dưới vốn chỉ chia 3 mức Lớn, Vừa, Nhỏ, nếu chẻ nhỏ hơn nữa chỉ là sự chính xác giả tạo.
Mức tỷ lệ này là đánh giá chủ quan của tác giả, không phải bằng chứng khoa học, theo tiêu chuẩn của cuốn sách thì bản thân nó chỉ xếp loại C; nó độc lập với cấp độ bằng chứng, không bên nào ảnh hưởng bên nào. Một điều mục có thể có bằng chứng cấp A nhưng tỷ lệ hiệu suất chỉ ở mức Bình thường (như vắc-xin zona thần kinh có thử nghiệm RCT giai đoạn 3 chứng minh hiệu quả 97,2%, nhưng 2 mũi tiêm tốn ba bốn nghìn tệ trong khi bệnh zona hiếm khi gây tử vong), cũng có điều bằng chứng chỉ cấp C nhưng tỷ lệ hiệu suất lại Cực cao (như trước khi xuất cảnh gửi lịch trình cho người nhà). "Bình thường" không có nghĩa là không nên làm — toàn bộ điều mục trong sách đều khuyến nghị nên làm, chỉ là ở mức này bạn cần tự cân nhắc xem chi phí bỏ ra có đáng với hoàn cảnh bản thân hay không.
Chính văn cố gắng dùng cách nói đời thường, nhưng khi trích dẫn nghiên cứu khó tránh khỏi một số thuật ngữ thống kê. Nếu chưa hiểu hãy tra bảng này; trên trang tra cứu trực tuyến, rê chuột vào từ có gạch chân nét đứt (trên điện thoại bấm nhẹ vào) cũng sẽ hiện cửa sổ giải thích.
Mở rộng 41 thuật ngữ (Tỷ lệ tử vong chung, HR, RR, 95% CI, Phân tích gộp, BMI, LPR, Tiền đặt cọc và tiền giữ chỗ...)
| Thuật ngữ | Ý nghĩa |
|---|---|
| Tỷ lệ tử vong chung | Tỷ lệ số người tử vong trong một nhóm người qua một khoảng thời gian nhất định, không phân biệt nguyên nhân chết. Sách dùng chỉ số này để đo lường "sống thọ hay không". Trong nghiên cứu y khoa gọi là tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, tiếng Anh viết tắt là ACM (All-Cause Mortality) |
| HR | Tỷ số nguy cơ (Hazard Ratio). Tốc độ xảy ra biến cố (tử vong, mắc bệnh) của nhóm có can thiệp chia cho nhóm không can thiệp trong cùng khoảng thời gian. HR 0.87 nghĩa là thấp hơn nhóm đối chứng 13%, HR 1.21 là cao hơn 21% |
| RR | Nguy cơ tương đối (Relative Risk). Tỷ số giữa xác suất xảy ra biến cố ở hai nhóm, cách đọc tương tự HR |
| OR | Tỷ số chênh (Odds Ratio). Cũng là phép so sánh giữa 2 nhóm nhưng thuật toán hơi khác RR: khi sự việc rất hiếm gặp thì OR xấp xỉ RR; khi sự việc rất phổ biến thì OR có xu hướng phóng đại khoảng cách lớn hơn thực tế |
| IRR | Tỷ số tỷ lệ mới mắc (Incidence Rate Ratio). Tỷ lệ phát sinh ca bệnh mới trong một khoảng thời gian giữa 2 nhóm, cách đọc tương tự RR |
| RaR | Tỷ số tần suất biến cố (Rate Ratio). So sánh số lần xảy ra sự việc (ví dụ té ngã bao nhiêu lần), không phải số lượng người gặp nạn, cách đọc như RR |
| Tỷ số tử vong chuẩn hóa | Viết tắt tiếng Anh là SMR (Standardized Mortality Ratio). Số người chết thực tế trong nhóm này chia cho "số người lẽ ra sẽ chết trong nhóm người bình thường cùng độ tuổi". 5.86 nghĩa là số người chết gấp 5,86 lần người cùng tuổi |
| Chênh lệch nguy cơ | Hiệu số xác suất xảy ra biến cố giữa 2 nhóm, cho biết trực tiếp "trên mỗi 1.000 người thì có thêm bao nhiêu người gặp nạn". Tỷ số chỉ cho biết gấp bao nhiêu lần, chênh lệch nguy cơ cho biết số lượng người tăng thực tế |
| 95% CI | Khoảng tin cậy 95% (95% Confidence Interval). Số liệu tính toán trong nghiên cứu luôn có sai số, đây là khoảng mà giá trị thực tế rất có thể rơi vào. Với các chỉ số tỷ lệ (HR, RR, OR), nếu khoảng này chứa số 1; với chỉ số cộng trừ (hiệu số), nếu khoảng này chứa số 0, thì sự khác biệt giữa 2 nhóm có thể chỉ là ngẫu nhiên, bài viết sẽ ghi "không có ý nghĩa thống kê" |
| RCT | Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (Randomized Controlled Trial). Dùng phương pháp tương tự bốc thăm ngẫu nhiên để chia đối tượng thành 2 nhóm, một nhóm làm việc đó, một nhóm không làm, sau đó so sánh kết quả. Đây là phương pháp có sức thuyết phục nhất để chứng minh "chính việc này đã tạo ra tác dụng" |
| Phân tích gộp | Tổng hợp kết quả từ nhiều nghiên cứu độc lập để tính toán lại thành một con số chung tổng thể. Tiếng Anh gọi là meta-analysis |
| Nghiên cứu đoàn hệ | Cohort study. Chọn một nhóm người lớn theo dõi qua nhiều năm, ghi nhận xem ai gặp biến cố gì. Có thể thấy 2 việc thường xuất hiện cùng nhau, nhưng chưa đủ để khẳng định việc trước gây ra việc sau |
| Nghiên cứu quan sát | Observational study. Người nghiên cứu chỉ đứng ngoài ghi nhận, không chủ động phân chia ai làm ai không làm. Kết quả dễ bị yếu tố khác làm sai lệch (xem mục Yếu tố gây nhiễu và Quan hệ nhân quả ngược trong bảng), số liệu cần nhìn nhận dè dặt hơn |
| Yếu tố gây nhiễu | Confounding. Có yếu tố thứ 3 đồng thời tác động lên cả nguyên nhân và kết quả, khiến 2 việc trông như có quan hệ nhân quả. Ví dụ người thích ăn rau thường cũng chăm tập thể dục hơn, khó tách bạch được yếu tố nào thực sự phát huy tác dụng |
| Quan hệ nhân quả ngược | Reverse causality. Chiều nhân quả bị nhận định ngược: nhìn tưởng việc trước gây ra việc sau, thực chất là việc sau dẫn tới việc trước. Không phải ngủ nhiều làm chết sớm, mà là người bệnh nặng thường ngủ nhiều hơn |
| d, g | Độ lớn hiệu ứng (Effect size), thể hiện mức độ chênh lệch giữa 2 nhóm quy đổi thành "tương đương mấy lần biên độ dao động thông thường": 0.2 là nhỏ, 0.5 là trung bình, 0.8 là lớn |
| r | Hệ số tương quan. Mức độ biến thiên đồng hành chặt chẽ giữa 2 sự việc, giá trị từ -1 đến 1: 0.1 là yếu, 0.3 là trung bình, 0.5 là mạnh |
| MET | Đơn vị cường độ vận động. Ngồi yên tĩnh là 1 MET, đi bộ nhanh khoảng 3–4 MET. Ghi là MET·h nghĩa là cường độ nhân với số giờ tập, biểu thị tổng lượng vận động |
| GRADE | Hệ thống đánh giá tiêu chuẩn quốc tế dùng để xếp hạng độ tin cậy của bằng chứng khoa học, chia 4 mức: Cao, Trung bình, Thấp, Rất thấp |
| Phân tích theo chủ định sàng lọc | Intention-to-screen analysis. Khi tính toán hiệu quả thì tính theo "những người được thông báo đi sàng lọc", không tính theo "những người thực tế đã đi". Trong nhóm được thông báo luôn có người không đi, nên cách tính này có xu hướng ước lượng thấp hơn lợi ích thực sự đối với người nghiêm túc đi khám |
| Gói-năm | Đơn vị đo tổng lượng thuốc lá một người đã hút. Lấy số bao hút mỗi ngày nhân với số năm hút, 30 gói-năm nghĩa là mỗi ngày hút 1 bao trong suốt 30 năm |
| BMI | Chỉ số khối cơ thể, con số thông dụng đánh giá béo gầy: lấy cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m) |
| LDL | Low-density lipoprotein cholesterol, dân gian thường gọi là cholesterol xấu |
| eGFR | Mức lọc cầu thận ước tính, chỉ số đo lường khả năng lọc của thận, đơn vị mL/phút/1.73 m². Số càng thấp chức năng thận càng kém, các giai đoạn bệnh thận mạn tính được phân chia dựa trên chỉ số này |
| HBsAg | Kháng nguyên bề mặt virus viêm gan B trong xét nghiệm máu. Kết quả dương tính nghĩa là đã nhiễm virus viêm gan B |
| HPV | Human Papillomavirus. Có nhiều chủng, trong đó một số chủng nhiễm dai dẳng có thể dẫn tới ung thư cổ tử cung |
| LDCT | Chụp cắt lớp vi tính ngực liều thấp, lượng bức xạ chỉ bằng 1/5 đến 1/10 so với CT thông thường |
| PM2.5 | Hạt bụi mịn lơ lửng trong không khí có đường kính khí động học dưới 2,5 micromet |
| NOVA | Hệ thống phân loại thực phẩm dựa trên mức độ chế biến công nghiệp thành 4 nhóm, "thực phẩm siêu chế biến" thuộc nhóm thứ 4 |
| LPR | Tỷ lệ lãi suất cơ bản cho vay tại Trung Quốc (Loan Prime Rate), công bố định kỳ ngày 20 hàng tháng, lãi suất vay mua nhà và trần lãi suất vay dân sự đều căn cứ theo mức này |
| Trọng tài chung thẩm một lần | Phán quyết của trọng tài lao động có hiệu lực thi hành ngay, người sử dụng lao động không được khởi kiện lại vấn đề này ra tòa án |
| Tỷ suất kết hôn thô, Tỷ suất ly hôn thô | Số cặp đăng ký kết hôn, đăng ký ly hôn trong năm tính trên mỗi 1.000 dân. Ngoài ra còn có tỷ lệ ly hôn trên kết hôn (lấy số cặp ly hôn chia cho số cặp kết hôn trong năm), không cùng khái niệm, tránh nhầm lẫn |
| AED | Máy khử rung tim ngoài tự động (Automated External Defibrillator). Hộp cấp cứu màu đỏ hoặc vàng phổ biến ở nơi công cộng, mở máy ra làm theo giọng nói hướng dẫn, máy tự đánh giá có cần sốc điện hay không |
| CPR | Hồi sức tim phổi (Cardiopulmonary Resuscitation). Khi ngừng tim thì dùng lực ép lồng ngực để duy trì tuần hoàn máu |
| Chứng nhận 3C | Chứng nhận bắt buộc của Trung Quốc (China Compulsory Certification). Các sản phẩm trong danh mục nếu không in dấu này sẽ không được xuất xưởng, không được lưu hành |
| Khai báo ICP | Thủ tục đăng ký trên hệ thống của Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc trước khi website hoặc ứng dụng chính thức vận hành |
| Bảo vệ cấp độ an ninh mạng | Chế độ bảo vệ an toàn thông tin theo cấp độ. Hệ thống càng quan trọng cấp độ càng cao, biện pháp an ninh mạng bắt buộc càng nhiều |
| GPL | Một loại giấy phép mã nguồn mở (General Public License). Phần mềm tạo ra từ mã nguồn này khi phát hành ra ngoài thường cũng bắt buộc phải công khai toàn bộ mã nguồn của mình |
| Hạn chế cạnh tranh | Thỏa thuận ký với công ty: sau khi nghỉ việc trong một thời gian nhất định không được làm việc cho đối thủ cùng ngành. Trong thời gian này công ty phải trả tiền đền bù hàng tháng cho bạn, tối đa 2 năm |
| Vốn góp cam kết | Số tiền cam kết sẽ góp khi đăng ký thành lập c 8BD0 ng ty. Đã cam kết thì phải thực tế góp đủ trong thời hạn pháp luật quy định, không phải ghi con số cho đẹp |
| Tiền đặt cọc (定金) và Tiền giữ chỗ/tiền ứng trước (订金) | Trong tiếng Trung hai từ phát âm giống nhau nhưng hiệu lực pháp lý khác xa: "Định kim" (定金 - đặt cọc) có chế tài phạt cọc, bên nhận tiền nuốt lời phải đền gấp đôi, tối đa 20% giá trị hợp đồng; "Đính kim" (订金 - tiền giữ chỗ/tạm ứng) chỉ là khoản trả trước, đổi ý không có chế tài phạt nhân đôi này |
- Đừng chết sớm: Tử vong do nguyên nhân ngoại cảnh, cháy nổ khí gas và ngộ độc, vắc-xin, tầm soát, khủng hoảng tâm lý và khoảng thời gian xuất hiện ý nghĩ tự sát, di chứng để lại sau khi được cứu sống, một năm sau chấn thương rơi ngã nghiêm trọng, bài toán về quả thận còn lại sau khi bán thận, trang thiết bị khẩn cấp gia đình, các dấu hiệu cần đi khám như tiểu ra máu mắt thường thấy, phụ nữ trên 65 tuổi đo mật độ xương và dùng thuốc khi phát hiện loãng xương, đo độ dày băng trước khi bước lên mặt băng tự nhiên. Phương diện: Tỷ lệ tử vong chung hoặc nguyên nhân cụ thể.
- Đừng chết dần chết mòn: Thuốc lá, rượu bia, vận động, giấc ngủ, chế độ ăn (muối giảm natri, hạt dinh dưỡng, ngũ cốc nguyên hạt, thịt chế biến sẵn, dầu lạc tự ép thủ công, dầu thực vật thay mỡ lợn), ngồi nhiều, cùng biện pháp cai thuốc cai rượu cụ thể (thuốc cai nghiện, ngày cai thuốc, phòng khám và đường dây nóng cai thuốc, thuốc lá điện tử, hội chứng cai rượu không được tự chịu đựng), thời lượng ngủ trưa, cách ngủ bù sau khi thức đêm, bài toán số năm làm ca đêm, bật máy hút mùi khi nấu ăn. Phương diện: Tỷ lệ tử vong chung hoặc nguyên nhân cụ thể. Bài viết dài xem docs/生物钟和夜班.md.
- Đừng lãng phí sức lực: Giấc ngủ, sự ngắt quãng, làm nhiều việc cùng lúc (multitasking), nợ nần quan hệ, kỳ vọng đúng mức khi làm việc với các cơ quan tổ chức. Phương diện: Sức lực/thời gian.
- Đừng lãng phí thời gian: Việc không đem lại lợi ích, chi phí chìm, trì hoãn (giải thích theo cảm xúc, thay đổi môi trường, công cụ cam kết, thói quen mất bao lâu để hình thành, tài liệu tự lực), hội họp, đi lại làm việc. Phương diện: Thời gian.
- Đừng lãng phí tiền bạc: Dịch vụ đăng ký định kỳ, xổ số, lãi suất, bảo hiểm, phí quản lý quỹ, lương hưu cá nhân, bảo hiểm xe, trả trước, livestream bán hàng, tài khoản cá nhân bảo hiểm y tế, trẻ con bị lừa nạp tiền và xin hoàn tiền, vòng tay đồng hồ đồ chơi sưu tầm không tính là đầu tư, cách kiểm tra chứng thư giám định đá quý trang sức, hộp mù quay số, muốn mua tài sản ở nước ngoài thì đi đường hợp pháp nào; 6 điều cuối chương nói về bảo hiểm: chỉ mua cho những mất mát không gánh nổi, người tạo thu nhập mua bảo hiểm tử kỳ trước, hủy hợp đồng trong thời gian cân nhắc, quầy ngân hàng đừng nhầm bảo hiểm với tiền gửi, tránh dịch vụ đòi hủy bảo hiểm ăn chia, người thụ hưởng và thời hiệu bồi thường. Phương diện: Tiền bạc.
- Danh sách những điều không nên làm: Những thứ trông tưởng tỷ lệ hiệu suất cao nhưng thực ra rất thấp, bao gồm cả quan niệm "ý chí sẽ cạn kiệt như cơ bắp".
- Sống sao khi không có tiền: Cứu trợ, trợ cấp, tìm việc, ăn ở, y tế, đòi quyền lợi khi bị nợ lương, tránh bẫy lừa. Phương diện: Tiền bạc/an sinh.
- An toàn pháp lý và tài sản: Tai nạn giao thông, đóng băng tài khoản khi bị lừa, AI hoán đổi khuôn mặt và giả giọng, tự thú và khai báo thành khẩn được giảm án bao nhiêu và vì sao con đường "trốn cho hết thời hiệu truy cứu" là ngõ cụt, các hướng xử lý khi bị tố cáo hoặc bị kẻ gian vu khống, ranh giới giữa việc dùng tố cáo để tống tiền và việc đòi bồi thường hợp pháp, xung đột và bạo lực cực đoan xả giận, thôi thúc làm tổn thương người khác và quyền đưa đi khám bệnh của người thân, 4 cánh cửa pháp lý ngăn việc sát hại người nhà sau khi mua bảo hiểm, bị bạo lực mạng thì xử lý qua nền tảng và lệnh cấm của tòa án, sính lễ, tài sản trước hôn nhân, bảo lãnh, nhận diện lừa đảo, thời hiệu khởi kiện, thi hành án và danh sách thất tín, trách nhiệm nuôi chó, giấy biên nhận thụ lý và cứu tế khi công an không khởi tố, đưa tiền chạy chọt là tội đưa hối lộ. Phương diện: Tiền bạc/tự do cá nhân.
- Lằn ranh đỏ pháp lý người thường dễ vướng phải: Tin đồn thất thiệt, xúc phạm anh hùng liệt sĩ, xem nội dung nước ngoài chỉ xem không chia sẻ, phát tán nội dung đồi trụy, làm thêm rửa tiền, làm giả giấy tờ lừa vay vốn, làm giả tai nạn trục lợi bảo hiểm, ném đồ từ trên cao, súng mô hình, flycam, quay lén, ranh giới giữa cho nhận con nuôi hợp pháp và buôn bán/bỏ rơi trẻ em khi không nuôi nổi, cờ bạc, thịt thú rừng, bán nội tạng và môi giới tìm người hiến. Phương diện: Tự do cá nhân/tiền bạc.
- Yêu đương và kết hôn có lợi không: Chiến lược tìm bạn đời, lằn ranh đỏ của việc bám đuôi làm phiền, tín hiệu đối phương có hứng thú, chất lượng mối quan hệ, yêu xa, thủ tục đăng ký kết hôn, khám sức khỏe tiền hôn nhân, bài toán sức khỏe, bài toán thời gian, bài toán tiền bạc, bố mẹ góp tiền mua nhà và nợ chung vợ chồng, chi phí rút lui, quan hệ bế tắc thì cùng nhau đi trị liệu cặp đôi. Bài viết dài xem docs/结婚划不划算.md.
- Lằn ranh đỏ lập trình viên và dân công nghệ dễ vướng: Bản hack/cheat, thu thập dữ liệu tự động (crawler), script cướp vé, xóa cơ sở dữ liệu (drop database), mang theo mã nguồn khi nghỉ việc, nhận dự án gia công phi pháp, hạn chế cạnh tranh, giấy phép nguồn mở, khai báo hệ thống. Phương diện: Tự do cá nhân/tiền bạc.
- Khởi nghiệp và kinh doanh: Đừng để sạt nghiệp: Vốn liếng, bảo lãnh cá nhân, lựa chọn loại hình doanh nghiệp, đăng ký kinh doanh, giấy phép con, kê khai thuế, hóa đơn, lừa đảo mạo danh cơ quan thuế, hợp đồng, tuyển dụng, sản xuất hàng loạt, lằn ranh sở hữu trí tuệ khi nhập hàng và dùng hình ảnh, đường rút lui an toàn. Phương diện: Tiền bạc/trách nhiệm pháp lý.
- Tình huống khẩn cấp: Làm gì trước tiên: Ngừng tim, đột quỵ và đột quỵ tuần hoàn sau, đột quỵ mắt, nhồi máu cơ tim, bóc tách động mạch chủ, đau đầu sét đánh, tụ máu dưới màng cứng mạn tính, thuyên tắc phổi, chảy máu ồ ạt, vết cắn động vật, bỏng nhiệt và bỏng nước, sốc phản vệ, động kinh, hạ đường huyết, điện giật, ngộ độc CO, nuốt nhầm dị vật và bỏng hóa chất, dị vật đâm xuyên không tự rút ra, cố định gãy xương, chiêu trò lừa đảo, đe dọa quyền riêng tư, say nắng sốc nhiệt, hỏa hoạn, đuối nước, lạc đường, hạ thân nhiệt, rắn cắn, động đất, thú dữ, sét đánh, say độ cao, bọ ve cắn, uống nước ngoài thiên nhiên; có nên cứu và cứu nổi không: người già ngã đỡ thế nào, gặp ẩu đả làm sao, cứu người bị thương thì ai trả viện phí; cuối chương là xử trí hóc dị vật ở trẻ dưới 1 tuổi và hồi sức tim phổi cho trẻ sơ sinh. Phương diện: Tỷ lệ sống sót và tiền bạc, vài điều cuối liên quan đến tự do cá nhân.
- An toàn tài khoản và thông tin: Xác thực 2 bước (2FA), mật khẩu, thẻ SIM, mất điện thoại, quẹt trộm thẻ ngân hàng, thiết bị đăng nhập, quyền hạn ứng dụng tối thiểu, nhận diện khuôn mặt, quyền tra cứu và yêu cầu xóa thông tin. Phương diện: Tiền bạc/thông tin cá nhân.
- Thuê nhà và mua nhà: Tiền cọc, bị cưỡng chế đuổi đi bằng bạo lực, môi giới thu hộ tiền nhà, giám sát nguồn vốn, mua bán không phá vỡ hợp đồng thuê, đối soát quyền sở hữu nhà đất, tài khoản chuyên dùng tiền giao dịch nhà cũ, nhà ngăn phòng chia nhỏ, hộ khẩu thành thị không được mua đất ở nông thôn mà chỉ được thuê. Phương diện: Tiền bạc.
- Sống chung với bệnh mạn tính: Tuân thủ dùng thuốc, thanh toán bảo hiểm y tế ngoại trú liên tỉnh cho bệnh mạn tính hiểm nghèo, lưu trữ hồ sơ tái khám, không tự ý ngưng thuốc thử mẹo dân gian, đơn thuốc dài hạn, đăng ký bác sĩ gia đình, tầm soát biến chứng, phòng ngừa sỏi thận tái phát, điều trị gút đạt mục tiêu. Phương diện: Tỷ lệ tử vong chung/tiền bạc. Bài viết dài xem docs/刚确诊慢性病之后.md.
- Nhà có người cao tuổi: Giám hộ theo thỏa thuận, hình thức di chúc, tài khoản và cách nói chuyện, cạm bẫy đầu tư dưỡng lão và thế chấp nhà dưỡng lão, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, phòng chống loét do tỳ đè ở người nằm liệt giường lâu ngày, đục thủy tinh thể ảnh hưởng nhìn đường thì đi đánh giá phẫu thuật. Phương diện: Tiền bạc/tự do cá nhân; loét tỳ đè và đục thủy tinh thể tính theo tỷ lệ tử vong.
- Nuôi con có lợi về mặt kinh tế không: Chế độ thai sản của mẹ và cha, bảo vệ lao động nữ mang thai và nuôi con nhỏ dưới 12 tháng tuổi, miễn học phí công lập, bài toán thời gian, bài toán chi phí nuôi con theo các giai đoạn tại đô thị. Phương diện: Tiền bạc/thời gian.
- Đi làm, nghỉ việc và tai nạn lao động: Tiền làm thêm giờ, phép năm, thời gian thử việc; thông báo tác hại nghề nghiệp và ba lần khám sức khỏe nghề nghiệp, phòng hộ bụi và tiếng ồn; bồi thường N, thông báo trước thay thế tiền, 2N, không ký đơn chủ động xin nghỉ, lưu giữ bằng chứng; thời hạn nhận định tai nạn lao động, cơ quan không đóng bảo hiểm, giám định khả năng lao động, chế độ tử tuất do tai nạn lao động; giấy chứng nhận nghỉ việc, thuế thu nhập cá nhân đối với khoản bồi thường. Phương diện: Tiền bạc. Bài viết dài xem docs/被裁了之后先做什么.md.
- Chăm sóc trẻ sơ sinh: Giấc ngủ an toàn, mũi tiêm viêm gan B đầu tiên, vắc-xin tiêm chủng mở rộng, sữa mẹ và ăn dặm, nhiệt độ nước pha sữa, mật ong, vitamin K, ranh giới đỏ khi sốt phải đi viện, không rung lắc trẻ, mua sắm tã lót và đồ dùng lớn, cho trẻ có cơ địa nguy cơ cao tiếp xúc sớm với đậu phộng để ngừa dị ứng, dấu hiệu vàng da sơ sinh phải đi khám ngay trong ngày. Phương diện: Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh/tiền bạc.
- Xuất ngoại, du lịch và an toàn ở nước ngoài: Cấp độ cảnh báo an toàn, đường dây nóng bảo hộ công dân 12308, ranh giới hỗ trợ của lãnh sự quán, bảo hiểm y tế nước ngoài, cạm bẫy tuyển dụng việc nhẹ lương cao ở nước ngoài, hạn mức rút tiền mặt hàng năm ở nước ngoài, mất giấy tờ tùy thân, giấy phép lái xe quốc tế, kiểm tra tư cách công ty trung gian. Phương diện: Tiền bạc/tự do cá nhân.
- Thư giãn: Điểm vui chơi và giải tỏa căng thẳng: Lối thoát hiểm an toàn, niêm yết giá công khai, lằn ranh cấm liên quan đến ma túy, không nhận đồ người lạ đưa, chọn địa điểm chơi giải đố nhập vai; vận động chống trầm cảm, chánh niệm, điều hòa hơi thở, kết nối xã hội, không gian xanh. Phương diện: Tiền bạc/tự do cá nhân, cùng sức lực/tỷ lệ tử vong chung.
- Học kỹ năng gì sinh lời: Học tiếp hay đi làm (độ tuổi lao động tối thiểu, học vấn và tỷ lệ tử vong, cơ cấu trình độ học vấn toàn quốc, miễn học phí và học bổng vay vốn, con đường liên thông trung cấp nghề, cách tự tính toán bài toán này), tỷ suất sinh lời của giáo dục, chứng chỉ giả mạo, trợ cấp đào tạo nghề, những năng lực khó bị máy móc thay thế, bậc kỹ năng nghề nghiệp, cách tra cứu ngành nghề thiếu nhân lực; sau khi quyết định học thì học thế nào (tự kiểm tra, luyện tập ngắt quãng cách ngày, đừng chỉ dựa vào gạch chân tô đậm, luyện tập đan xen, phong cách học tập không có bằng chứng khoa học); cuối cùng là chức danh nghề nghiệp (kênh nộp hồ sơ, thi thay đánh giá, hậu quả làm giả hồ sơ, được phong danh hiệu không đồng nghĩa với được bổ nhiệm vào vị trí). Phương diện: Tiền bạc/thời gian; riêng điều về học vấn và tỷ lệ tử vong thuộc phương diện tử vong.
- Đi khám bệnh: Bớt tốn tiền, bớt đi đường vòng: Khám chữa bệnh theo tuyến và chuyển tuyến từng bước, tính liên tục của mức miễn thường nằm viện (mức sàn thanh toán), chênh lệch tỷ lệ thanh toán giữa các tuyến bệnh viện, số khám ưu tiên giữ lại cho tuyến dưới, đánh giá sự cần thiết khi khám ngoại tỉnh, lưu giữ và niêm phong bệnh án, quy trình 4 cấp phân loại ưu tiên tại phòng cấp cứu, hỗ trợ y tế khẩn cấp khi không đủ khả năng thanh toán, thời điểm giám định thương tật, thủ tục làm giấy chứng nhận khuyết tật, không cần tặng phong bì cho bác sĩ. Phương diện: Tiền bạc/thời gian.
- Lo hậu sự cho người thân: Báo công an và giấy chứng tử, vận chuyển bảo quản thi thể và hỏa táng, nghi ngờ nguyên nhân tử vong và khám nghiệm tử thi trong 48 giờ, thời hạn xóa đăng ký hộ khẩu, danh mục dịch vụ tang lễ cơ bản và mức phí, hành vi vi phạm giá cả, kiểm tra tư cách đơn vị dịch vụ tang lễ, rút số dư quỹ hưu trí và tiền bảo hiểm xã hội, quyền thông tin cá nhân của người đã khuất. Phương diện: Tiền bạc.
- Xây dựng trang web hoặc nền tảng: Giấy phép, khai báo và máy chủ: Lằn ranh đỏ thu hộ chi hộ và thanh toán không phép, phân định kinh doanh và phi kinh doanh, giấy phép dịch vụ viễn thông giá trị gia tăng (EDI/ICP), giấy phép văn hóa mạng và nghe nhìn trực tuyến, khai báo ICP và tư cách nhà cung cấp máy chủ, nghĩa vụ xác thực và báo cáo thuế theo luật thương mại điện tử, quản trị nội dung và tiếp nhận khiếu nại, định danh thực, bảo vệ trẻ vị thành niên, cơ chế thông báo và gỡ bỏ nội dung, dữ liệu chuyển ra nước ngoài, lựa chọn máy chủ. Phương diện: Tự do cá nhân/tiền bạc. Bài viết dài xem docs/做平台要办哪些证.md.
- Mang thai và sinh nở: Từ khi phát hiện có thai đến xuất viện làm giấy tờ: Axit folic, bổ sung sắt canxi, khám thai định kỳ theo chuẩn Bộ Y tế và tiêm uốn ván VAT, đo độ mờ da gáy và sàng lọc trước sinh (Double test, NIPT), tầm soát 3 bệnh (HIV, viêm gan B, giang mai) và can thiệp chặn lây truyền mẹ con, rượu bia thuốc lá trong thai kỳ, aspirin liều thấp và nghiệm pháp dung nạp glucose tầm soát đái tháo đường thai kỳ, các dấu hiệu cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức, xử trí khi vỡ ối, đẻ không đau (gây tê ngoài màng cứng), chỉ định mổ lấy thai không vì lý do y khoa, chế độ thai sản và quyền lợi BHYT của mẹ và cha, giấy chứng sinh, sàng lọc sơ sinh lấy máu gót chân, đăng ký khai sinh và cấp thẻ BHYT miễn phí cho trẻ dưới 6 tuổi liên thông dịch vụ công, tái khám 42 ngày sau sinh và sàng lọc trầm cảm sau sinh. Phương diện: Tỷ lệ tử vong và tiền bạc/thời gian làm thủ tục. Bài viết dài xem docs/孩子出生前后要办的事.md.
- Đừng vì ngoại hình mà hủy hoại sức khỏe: Nhịn ăn cực đoan, ăn ói và rối loạn ăn uống; giấy phép cơ sở thẩm mỹ y khoa và chứng chỉ hành nghề của bác sĩ phụ trách; các vị trí tiêm filler vùng mặt có nguy cơ gây mù mắt cao; sản phẩm giảm cân lén pha trộn sibutramine; steroid đồng hóa tăng cơ; thuốc giảm cân và hormone sinh dục bắt buộc phải có đơn thuốc và tái khám định kỳ, không mua online, không tự ý tăng liều; đánh giá sơ bộ chứng mặc cảm ngoại hình (BDD). Phương diện: Tỷ lệ tử vong (các kết cục sức khỏe xấu), hai điều về phẫu thuật thẩm mỹ liên quan đến cả tự do cá nhân.
- Vượt qua cú sốc lớn: Cửa sổ nguy cơ tim mạch và đột quỵ trong 24 giờ đến 30 ngày đầu sau khi mất người thân, tuần đầu tiên sau khi nhận chẩn đoán bệnh nặng, nguy cơ tử vong và những việc cần làm trước sau khi mất việc, cửa sổ quan sát nửa năm sau khi góa bụa, người thân có nguy cơ cao khi có người nhà tự sát hoặc chết do bạo lực, khi không có người thân lẫn bạn bè thì thay thế chỗ dựa đó bằng cách nào, sắp xếp nuôi dưỡng trẻ mồ côi cha mẹ, nỗi đau buồn bế tắc thì đi khám chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng, không phải ai cũng cần tư vấn tâm lý hỗ trợ đau buồn, ly hôn ly thân, đường dây nóng hỗ trợ tâm lý 12356 và 12355, không đưa ra quyết định lớn không thể đảo ngược trong giai đoạn căng thẳng cực độ, con đường "chết để trả nợ" hoàn toàn không thông. Phương diện: Tỷ lệ tử vong chung; 4 điều về chi phí và quyền lợi thuộc phương diện tiền bạc.
- Trẻ ở độ tuổi đi học: Bệnh cấp tính tính bằng giờ và đường cong thời gian của xoắn tinh hoàn, đừng vì thi cử mà hoãn lại các đợt điều trị có khung thời gian vàng (như nẹp chỉnh hình vẹo cột sống), bằng chứng bạo lực học đường và quy trình xử lý bắt buộc của nhà trường, mỗi ngày 2 tiếng ngoài trời chống cận thị, lằn ranh cấm màn hình điện tử cho trẻ dưới 3 tuổi và hạn chế tối đa cho trẻ 3–6 tuổi, các biến chứng ngày càng tăng khi độ cận thị càng nặng (thoái hóa hoàng điểm, bong võng mạc, glôcôm góc mở), các mục trọng điểm và theo dõi bất thường trong phiếu khám sức khỏe định kỳ học sinh hàng năm, sàng lọc trầm cảm từ 12 đến 18 tuổi, sản phẩm quảng cáo "chữa khỏi cận thị" là vi phạm pháp luật, quy định rõ ràng về giấc ngủ, bài tập về nhà và cấm xếp hạng thể thao, bảo lưu học tịch khi nghỉ học tối đa 1 năm, khám khúc xạ liệt điều tiết (nhỏ thuốc giãn đồng tử) và khoảng cách tái khám, trám bít hố rãnh răng, trẻ chơi game trước hết xem có bị chiếm dụng giấc ngủ/bài tập/thời gian ngoài trời không, con nói thích người cùng giới thì đừng mắng, đừng đuổi, đừng gửi đi chữa trị, dạy con không đánh đập không quát mắng, tham gia các lớp học kỹ năng làm cha mẹ. Phương diện: Tử vong và kết cục sức khỏe xấu, cùng 1–2 điều về tiền bạc và thời gian.
- Những ngã rẽ sau tuổi 18: Ngưỡng điều kiện pháp lý của 12 con đường; đi bộ đội (đăng ký nghĩa vụ quân sự, thời gian nghĩa vụ 2 năm, biện pháp trừng phạt liên ngành khi trốn nghĩa vụ, bù trừ học phí và bảo lưu kết quả học tập để học tiếp sau xuất ngũ, chính sách bố trí việc làm và hạn 30 ngày đến trình diện, tiền xuất ngũ cùng chế độ thâm niên quân ngũ và thuế khởi nghiệp); thi tuyển định ngạch dành cho các dự án phục vụ cơ sở; giáo viên hợp đồng theo chương trình đặc biệt hết 3 năm được vào biên chế; lính cứu hỏa và nhân viên dân sự trong quân đội; tự học thi đại học (tự khảo), thi đại học cho người đi làm và đại học mở; sinh viên sư phạm miễn học phí và sinh viên y khoa theo địa chỉ cam kết phục vụ 6 năm; đi xuất khẩu lao động tìm công ty có tư cách pháp nhân đủ chuẩn; làm việc từ xa tại nhà cho công ty nước ngoài tự kê khai thuế thu nhập cá nhân và thu đổi ngoại tệ; vay vốn bảo đảm khởi nghiệp; đóng bảo hiểm xã hội cho lao động tự do; bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp cho tài xế công nghệ giao hàng. Phương diện: Tiền bạc/thời gian, điều về trốn nghĩa vụ quân sự liên quan đến tự do cá nhân.
- Du học nước ngoài: Tư cách lưu trú, làm thêm, bảo hiểm và công nhận văn bằng: Trước khi nộp học phí tra cứu cơ sở đào tạo và chương trình qua VN-NARIC; quy định visa và duy trì trạng thái lưu trú hợp pháp; hạn mức giờ làm thêm tại Mỹ, Anh, Úc, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc; học toàn thời gian là gốc của tư cách visa; cảnh giác trung tâm tư vấn du học chui và bẫy bao đỗ visa; mua ngoại tệ và chuyển tiền du học hợp pháp tại ngân hàng; bảo hiểm y tế bắt buộc Úc (OSHC); phụ phí y tế Anh (IHS); thủ tục công nhận văn bằng trực tuyến theo Thông tư 13/2021/TT-BGDĐT; tránh xa dịch vụ chạy bằng và văn bằng giả. Phương diện: Tiền bạc/tự do cá nhân.
- Sống chung với khuyết tật: 3 bước xử trí tại chỗ chứng tăng phản xạ tự chủ (dysreflexia), cửa sổ tự sát trong 10 năm sau khi bị tàn tật, nguyên tắc tự nguyện và 2 trường hợp ngoại lệ bắt buộc khi nhập viện điều trị rối loạn tâm thần, nguy cơ tử vong của chính người chăm sóc, đệm ngồi giảm áp lực cho người dùng xe lăn, các chiêu trò lừa đảo "chữa khỏi hoàn toàn", 6 chế độ quyền lợi cần hỏi kỹ sau khi được cấp giấy chứng nhận khuyết tật, bảo hiểm chăm sóc dài hạn không chỉ dành cho người già, cứu trợ phục hồi chức năng cho trẻ khuyết tật và trẻ tự kỷ từ 0–6 tuổi, trợ cấp cải tạo không gian không rào cản trong gia đình, quy định tỷ lệ tiếp nhận lao động khuyết tật tối thiểu 1,5% và quỹ bảo đảm việc làm cho người khuyết tật, chính sách giảm trừ thuế thu nhập cá nhân, chó dẫn đường và đi xe buýt miễn phí, hỗ trợ hợp lý trong kỳ thi đại học, trường học không được từ chối tiếp nhận và dạy học tại nhà, giấy phép lái xe C5 và xe lăn có gắn động cơ cho người khuyết tật, cách chọn cơ sở phục hồi chức năng, máy trợ thính, thủ tục tòa án công nhận năng lực hành vi dân sự và quyền giám hộ. Phương diện: Tử vong, tiền bạc, thời gian và tự do cá nhân.
- Dùng thuốc gia đình an toàn: Không uống trùng lặp các thuốc chứa Paracetamol (Acetaminophen), trẻ em hạ sốt không dùng Aspirin, Nimesulide hay Analgin; nhóm đối tượng nguy cơ cao bị xuất huyết dạ dày khi dùng Ibuprofen; trẻ dưới 2 tuổi không tự ý cho uống thuốc cảm dạng phối hợp nhiều thành phần; phụ nữ mang thai sau tuần thứ 20 không tự ý uống Ibuprofen và các thuốc NSAID; Omeprazole tự mua uống tối đa 7 ngày, có dấu hiệu báo động phải đi khám ngay; cảm mạo thông thường không dùng kháng sinh; tiêu chảy ưu tiên bù nước điện giải trước tiên, trẻ dưới 5 tuổi không dùng thuốc cầm tiêu chảy; thuốc giảm đau uống quá nhiều ngày ngược lại sẽ gây đau đầu do lạm dụng thuốc; thuốc hết hạn và thuốc thừa bỏ vào thùng rác nguy hại nguyên bao bì; trong thời gian uống Cephalosporin hoặc Metronidazole và 7 ngày sau khi ngưng thuốc tuyệt đối không uống rượu bia. Phương diện: Tử vong (kết cục sức khỏe xấu).
Mỗi chương sắp xếp các điều mục theo thứ tự tỷ lệ hiệu suất giảm dần. Các tiêu đề chương như "Đừng chết sớm", "Đừng lãng phí thời gian" thể hiện kết quả mà chương đó muốn giúp người đọc phòng tránh; việc bản thân điều mục khuyên nên làm hay tránh làm, hoàn toàn căn cứ theo tiêu đề của từng điều mục cụ thể. Các bài viết phân tích chi tiết xem thêm: docs/家庭应急装备清单.md, docs/做平台要办哪些证.md, docs/结婚划不划算.md, docs/遇到陌生人出事该不该停.md, docs/生物钟和夜班.md, cùng 3 danh mục tình huống sắp xếp theo dòng thời gian: docs/被裁了之后先做什么.md, docs/孩子出生前后要办的事.md và docs/刚确诊慢性病之后.md. Toàn bộ quá trình đối soát và kiểm chứng nguồn gốc số liệu của từng điều mục được lưu trữ tại docs/核实记录.
File index.html ở thư mục gốc là trang tra cứu trực tuyến: lọc điều mục theo từ khóa, chương mục, cấp độ bằng chứng và chiều kích chi phí (tiền bạc, thời gian, nghị lực), đọc dữ liệu trực tiếp từ các file trong kho lưu trữ này. Kích hoạt tính năng GitHub Pages trong phần cài đặt của kho lưu trữ (Deploy from a branch, nhánh main, thư mục /) là có thể truy cập được. Thư mục tools/epub/ chứa script xuất sách điện tử, chạy cd tools/epub && npm ci && npm run build sẽ tạo ra một file EPUB trong thư mục dist/; GitHub Actions sẽ tự động chạy script này và cập nhật bản phát hành (Release) mỗi khi có thay đổi trong nội dung sách.
Nội dung chính được chia thành 34 file tương ứng 34 chương đặt trong thư mục book/, bấm vào tên từng chương trong mục lục phía trên để truy cập. Việc chia nhỏ là do một file duy nhất trước đây đã vượt quá giới hạn hiển thị Markdown 512 KB của GitHub, khiến các chương phía sau bị ẩn; trang tra cứu trực tuyến vẫn sẽ đọc hợp nhất các file này lại với nhau, cách sử dụng không thay đổi.
Phần nội dung văn bản được phát hành theo giấy phép CC BY 4.0, phạm vi áp dụng gồm toàn bộ chữ viết trong thư mục book/, docs/ và file README.md này. Bạn có quyền chia sẻ lại, chuyển thể, sử dụng cho mục đích thương mại mà không cần xin phép tác giả, nhưng cần thực hiện đủ 3 điều:
- Ghi rõ nguồn gốc: "Cẩm nang sống tối ưu hiệu suất", kèm liên kết tới kho lưu trữ gốc https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter .
- Kèm liên kết tới giấy phép https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ .
- Nếu có chỉnh sửa nội dung phải nêu rõ là đã qua chỉnh sửa. Các điều luật, định mức trợ cấp và thời hạn trong sách thường xuyên được cập nhật, khuyến nghị ghi rõ bạn đồng bộ theo phiên bản ngày nào.
Mã nguồn được phát hành theo giấy phép MIT, phạm vi áp dụng gồm các thư mục tools/, skills/, file index.html và .github/.